Rozmowę z prof. Adamem Grochowalskim dla Wyborcza.biz przeprowadziła Dominika Wantuch.

Prof. Adam Grochowalski (MICHAŁ ŁEPECKI)

Prof. Adam Grochowalski (MICHA┼ü ┼üEPECKI)

Sk┼éad powietrza, kt├│re wdychamy, przypomina sk┼éad niekt├│rych gaz├│w bojowych – m├│wi prof. Adam Grochowalski z Politechniki Krakowskiej. Winni s─ů ludzie, kt├│rzy do domowych piec├│w wrzucaj─ů byle jaki w─Ögiel i ┼Ťmieci.

DOMINIKA WANTUCH: Od lat bada pan popi├│┼é, kt├│ry stra┼╝nicy miejscy pobieraj─ů podczas kontroli domowych piec├│w w─Öglowych. Te analizy zaskakuj─ů?

PROF. ADAM GROCHOWALSKI: Dzi┼Ť ju┼╝ niewiele mnie dziwi. M├│wi─Ö to z rozczarowaniem i ze z┼éo┼Ťci─ů. Bo pomimo ustawy ┼Ťmieciowej, pomimo akcji edukacyjnych ludzie wci─ů┼╝ do pieca wrzucaj─ů wszystko. W po┼éowie badanych przeze mnie przypadk├│w znajduj─Ö w popiele pozosta┼éo┼Ťci ┼Ťmieci. W piecu l─ůduj─ů tworzywa sztuczne, opakowania, stare meble, sprz─Öty elektroniczne, szk┼éo, butelki PET, folie, stare gazety, gumy…

W g┼éowie si─Ö to nie mie┼Ťci.

 

– Najbardziej popularne s─ů ┼Ťmieci codziennego u┼╝ytku. Opakowania po jogurtach, olejach, proszkach do prania, p┼éynach, pastach do z─Öb├│w, folie, butelki PET. To jest te┼╝ jeden z najgorszych rodzaj├│w ┼Ťmieci. To ┼Ťwietnie ogrzewa, ale nie spala si─Ö kompletnie. Np. folia wzlatuje do komina i oblepia go. Jest nie tylko gro┼║na dla zdrowia, ale te┼╝ niebezpieczna dla w┼éa┼Ťciciela. Wystarczy nieszczelny komin, drewniany strych, dach pokryty pap─ů. Niejeden dom ju┼╝ sp┼éon─ů┼é przez takie palenie.

Za┼é├│┼╝my jednak, ┼╝e ten dom, w kt├│rym do pieca w┼éa┼Ťciciel w┼éa┼Ťnie wrzuci┼é wszystko, co mia┼é w koszu na ┼Ťmieci, nie sp┼éon─ů┼é. Pokoje ogrzane, na kuchni gotuje si─Ö obiad, z komina leci dym. A w nim?

– Na przyk┼éad wielopier┼Ťcieniowe w─Öglowodory aromatyczne. To pot─Ö┼╝na grupa zwi─ůzk├│w, kt├│re zawieraj─ů m.in. w─Ögiel, azot, siark─Ö. W opakowaniach po jogurtach z polistyrenu znajduje si─Ö niebezpieczny, ┼Ťmierdz─ůcy gaz – styren. Por├│wna┼ébym sk┼éad niekt├│rych spalin, kt├│re badam, do sk┼éadnik├│w broni chemicznej i gaz├│w bojowych. Trudno w to uwierzy─ç, ale tak w┼éa┼Ťnie jest. Wskutek spalania ┼Ťmieci, palenia w starych piecach, kt├│re nie spe┼éniaj─ů ┼╝adnych norm, i palenia byle jakiego w─Ögla powstaje ca┼éy bukiet toksycznych zwi─ůzk├│w, kt├│re przez komin opadaj─ů na ziemi─Ö. Z powietrzem, kt├│re wdychamy, przedostaj─ů si─Ö te┼╝ do naszego organizmu. Ma┼ée cz─ůstki trafiaj─ů bezpo┼Ťrednio do oskrzeli i s─ů transportowane przez krew. Ona wysysa z py┼éu zwi─ůzki chemiczne i bezpo┼Ťrednio rozprowadza je do naszych kom├│rek.

I truje.

– Jak mawia┼é Paracelsus: „Wszystko jest trucizn─ů i nic nie jest trucizn─ů. Zale┼╝y od dawki”. Polacy przyjmuj─ů niewielkie dawki truj─ůcych substancji, ale cz─Östo. Bo palenie ┼Ťmieciami i odpadami w─Öglowymi to proceder uprawiany w okresie jesienno-zimowo-wczesnowiosennym w ca┼éej Polsce. Nie skutkuje nag┼é─ů, siln─ů reakcj─ů, jak w przypadku zatrucia by┼éego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki dioksynami. Ale to w┼éa┼Ťnie przez toksyczne substancje zawarte w powietrzu nieraz budzimy si─Ö z czerwonymi, ┼ézawi─ůcymi oczami, kaszlem, chryp─ů. Najbardziej gro┼║ne te zwi─ůzki s─ů dla os├│b starszych i dzieci, kt├│re s─ů bardziej wra┼╝liwe i mniej odporne na infekcje. Nie dziwmy si─Ö te┼╝, ┼╝e po latach wdychania takich substancji mamy problemy ze zdrowiem, przewlek┼ée infekcje, alergie.

Co jeszcze, opr├│cz r├│┼╝nych opakowa┼ä, l─ůduje w piecu?

– Zacznijmy od pocz─ůtku. Aby rozpali─ç piec, trzeba mie─ç podpa┼ék─Ö. Polacy upodobali sobie do tego stare gazety. Ale zostaje pytanie: „Co to jest papier?”. Bo jak we┼║miemy kolorowy tygodnik, to przecie┼╝ on jest pokryty tworzywem sztucznym, kolorowe farby zawieraj─ů chemiczne pigmenty. I to powinno l─ůdowa─ç w wyspecjalizowanej spalarni odpad├│w, bo to nie jest ju┼╝ papier.

Rozpalili┼Ťmy w piecu gazet─ů, plastikowe butelki ju┼╝ nieco przygas┼éy. Po co si─Ögamy dalej?

– A cho─çby po p┼éyty meblowe. Spotka┼éem si─Ö kiedy┼Ť z atestem jednego z instytut├│w, kt├│ry stwierdzi┼é, ┼╝e p┼éyty meblowe to biomasa. Zagotowa┼éo si─Ö we mnie i napisa┼éem w tej sprawie do ministra ┼Ťrodowiska. Bo po┼éowa masy tych p┼éyt to sama chemia. Lepiszcza na bazie aldehydu, formaliny, fenolu i mocznika – substancji, z kt├│rych ka┼╝da sama w sobie jest dla cz┼éowieka bardzo niebezpieczna. W momencie spalania one destyluj─ů i uwalniaj─ů toksyczne gazy.

Przeje┼╝d┼╝aj─ůc Polsk─Ö wzd┼éu┼╝ i wszerz, mo┼╝na odnie┼Ť─ç wra┼╝enie, ┼╝e w og├│le rozmaite stare meble i wszystko, co jest zwi─ůzane z ich produkcj─ů, l─ůduje w piecach. Pod domami, zw┼éaszcza w mniejszych miejscowo┼Ťciach, nierzadko wida─ç upakowane na kupie pozosta┼éo┼Ťci po remontach.

– Polak my┼Ťli tak: likwidujemy stolark─Ö drewnian─ů i przecie┼╝ co┼Ť z ni─ů trzeba zrobi─ç. Kilka lat temu, kiedy w moim laboratorium trwa┼é remont, zosta┼éy 40-letnie panele, malowane wielokrotnie. I robotnicy, gdy je zdj─Öli, ucieszyli si─Ö: b─Ödziemy mie─ç do spalenia w zak┼éadzie. Protestowa┼éem, t┼éumaczy┼éem, ale nie wierz─Ö, ┼╝e oni tego nie spalili i zamiast tego wywie┼║li do spalarni. A takie stare lakierowane drewno, framugi drzwi i okien to sama chemia. Do niedawna drewno by┼éo malowane lakierami zawieraj─ůcymi o┼é├│w. O┼é├│w jest te┼╝ w kicie, kt├│rym niegdy┼Ť montowano okna. Z kolei bia┼éa farba stosowana do okien to biel cynkowa. I spalaj─ůc to, emitujemy ogromne ilo┼Ťci o┼éowiu i cynku. Te pierwiastki potem znajdujemy w sa┼éacie i innych warzywach uprawianych w ogr├│dkach, bo one osiadaj─ů z popio┼éem na li┼Ťciach tych warzyw.

Co jeszcze znajdziemy w przydomowych ogr├│dkach?

– Arsen. W wielu pr├│bkach popio┼éu, kt├│re dostarcza mi stra┼╝ miejska, znajduj─Ö arsen, kt├│ry pochodzi ze spalania sprz─Ötu elektronicznego. Oznacza to, ┼╝e w piecach l─ůduj─ů stare telefony, radia. S─ů te┼╝ odpady, kt├│re spala si─Ö cz─Ö┼Ťciej w pewnych grupach. Np. robotnicy budowlani, cho─ç nie tylko oni, spalaj─ů styropian budowlany.

Dlaczego? Przecie┼╝ to mo┼╝na wywie┼║─ç.

– Ale to jest kosztowne. A styropian zajmuje du┼╝o miejsca. Wi─Öc pal─ů gdzie┼Ť za cha┼éup─ů, jak nikt nie widzi. I do powietrza, a potem do naszych p┼éuc, emituj─ů silnie rakotw├│rcze w─Öglowodory aromatyczne. Ale ja uwa┼╝am, ┼╝e nie tylko kwestie ekonomiczne s─ů powodem palenia odpad├│w. Znam dobrze sytuowanych ludzi, kt├│rzy do pieca wrzucaj─ů wszystko. Z przyzwyczajenia, wygody. I to jest wed┼éug mnie dow├│d g┼éupoty ludzkiej. Braku ┼Ťwiadomo┼Ťci tego, ┼╝e wrzucaj─ůc ┼Ťmieci do pieca, nara┼╝amy nie tylko siebie na powa┼╝ne choroby, ale te┼╝ swoje dzieci.

Z dzia┼éaczami Polskiego Alarmu Smogowego ujawni┼é pan, ┼╝e w jajkach, kt├│re powinny by─ç zdrowe, bardzo du┼╝e st─Ö┼╝enia dioksyn pochodz─ůce z palenia w piecach ┼Ťmieciami. Niedawno prokuratura w Krakowie wszcz─Ö┼éa te┼╝ ┼Ťledztwo przeciwko m─Ö┼╝czy┼║nie, kt├│ry w piecu pali┼é zu┼╝yty olej silnikowy.

– A jednak to powszechny proceder, najcz─Ö┼Ťciej stosowany przez zak┼éady samochodowe. Owszem, taki olej mo┼╝e by─ç spalony jako niebezpieczny odpad, ale tylko w odpowiednich instalacjach wyposa┼╝onych w katalizatory i filtry. Piecyki w warsztatach samochodowych nie spe┼éniaj─ů podstawowych kryteri├│w dotycz─ůcych emisji. One nie maj─ů ┼╝adnych atest├│w ┼Ťrodowiskowych, a je┼Ťli maj─ů, to znaczy, ┼╝e ten, kto taki atest wystawi┼é, pope┼éni┼é przest─Öpstwo

Proceder powszechny, ale czy niebezpieczny?

– Olej silnikowy jest komponowany, aby nim smarowa─ç, a nie pali─ç go w piecu. W zwi─ůzku z tym zawiera r├│┼╝nego rodzaju dodatki poprawiaj─ůce smarno┼Ť─ç, trwa┼éo┼Ť─ç i zabezpieczaj─ůce g┼éad┼║ silnika przed ┼Ťcieraniem. Mog─ů si─Ö w nim znajdowa─ç fluor, estry i wiele innych substancji, kt├│re w wyniku spalania tworz─ů bukiet zanieczyszcze┼ä, kt├│rych nie chcemy mie─ç w p┼éucach. Ale mamy, bo te zwi─ůzki – w─Öglowodory aromatyczne, aldehydy, kwasy organiczne, metale ci─Ö┼╝kie, nikiel, chrom, wanad, kobalt, molibden – i wiele innych – wydostaj─ů si─Ö przez komin, w postaci male┼äkich cz─Ö┼Ťci opadaj─ů i unosz─ů si─Ö nad ziemi─ů w powietrzu, kt├│re wdychamy. Tak si─Ö dzieje w ca┼éej Polsce i szcz─Ö┼Ťcie maj─ů te rejony kraju, kt├│re s─ů lepiej przewietrzane, bo rozdmuchuj─ů nieco te zanieczyszczenia.

Ale nie mo┼╝emy liczy─ç tylko na wiatr.

– Absolutnie nie. Po pierwsze, ustawa ┼Ťmieciowa powinna by─ç lepiej egzekwowana, a kary za palenie ┼Ťmieciami wy┼╝sze. Po drugie, musimy wyeliminowa─ç z rynku stare piece – kopciuchy, kt├│re emituj─ů najwi─Öcej zanieczyszcze┼ä, nawet gdy spalamy w─Ögiel. Do nowoczesnych piec├│w nie da si─Ö wrzuci─ç ┼Ťmieci i byle czego, i takie powinny by─ç w domach. No i ostatnia kwestia – wyeliminowanie z dom├│w paliwa wytworzonego z odpad├│w w─Öglowych. Przemys┼é spala tylko paliwa wysokiej jako┼Ťci. W┼éa┼Ťnie te najgorsze trafiaj─ů do prywatnych dom├│w. Je┼╝eli ju┼╝, to w domach powinien by─ç tylko spalany w─Ögiel najwy┼╝szej jako┼Ťci.

Oddycha─ç po ludzku

Oddycha─ç po ludzkuPolskie powietrze jest najbardziej zanieczyszczone w Unii Europejskiej. Jeste┼Ťmy czarn─ů plam─ů na unijnej mapie. Efektem tej sytuacji s─ů tysi─ůce przedwczesnych ┼Ťmierci i zwi─Ökszona liczba zachorowa┼ä na choroby p┼éuc, serca i nowotwory. W Polsce z powodu zanieczyszcze┼ä powietrza w ci─ůgu roku przedwcze┼Ťnie umiera 46 tysi─Öcy os├│b.

W 2016 r. w ramach akcji spo┼éecznej „Oddycha─ç po ludzku” organizowanej przez „Gazet─Ö Wyborcz─ů”, chcemy skupi─ç si─Ö m.in. na zwi─Ökszeniu ┼Ťwiadomo┼Ťci Polak├│w dotycz─ůcej przyczyn i skutk├│w zanieczyszczenia powietrza, wdra┼╝aniu ustawy antysmogowej przez samorz─ůdy oraz zach─Öcaniu do korzystania z komunikacji miejskiej i ekologicznego transportu.

Więcej: wyborcza.biz/oddychacpoludzku